Nauka obywatelska (citizen science) to koncepcja badań naukowych, która opiera się na włączaniu w proces badawczy osób spoza profesjonalnego środowiska naukowego. Udział ten może przybierać zróżnicowane formy i obejmować różne poziomy zaangażowania — od ograniczonego wsparcia, przez aktywną współpracę, po kolektywne współzarządzanie badaniami. Nauka obywatelska stanowi zatem model badań realizowanych wspólnie z obywatelami oraz w odpowiedzi na ich potrzeby. 
_{Andrzejewski S. (2023), Nauka obywatelska jako narzędzie budowania partnerstw i rozwoju gmin i miast w Polsce}

Termin nauki obywatelskiej pojawia się również w kontekście idei Otwartej Nauki. W swoich rekomendacjach UNESCO wprost mówi o otwartym zaangażowaniu aktorów społecznych jako o istotnym komponencie Open Science. Możemy tam przeczytać: 

„(…) otwarta nauka stanowi podstawę udziału obywateli i społeczności w procesie tworzenia wiedzy oraz sprzyja pogłębionemu dialogowi pomiędzy naukowcami, decydentami i praktykami, przedsiębiorcami oraz członkami społeczności. Zapewnia tym samym wszystkim interesariuszom możliwość wyrażenia swojego głosu w kształtowaniu badań zgodnych z ich obawami, potrzebami i aspiracjami”
_{UNESCO Recommendation on Open Science (2021),  s. 13-14}

Haklay M., Citizen Science and Policy: A European Perspective, Washington 2015 / Nauka obywatelska – redefinicja: https://academia.pan.pl/nauka-obywatelska-redefinicja/

W Polsce pojęcie nauki obywatelskiej zostało ujęte w następujących dokumentach: w „Polityce Naukowej Państwa” przyjętej przez Radę Ministrów w 2022 roku oraz „Polityce otwartego dostępu do danych badawczych finansowanych ze środków publicznych” z 2025 roku zatwierdzonej przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Oba dokumenty jasno wskazują na istotną rolę nauki obywatelskiej w budowaniu społeczeństwa obywatelskiego, co przekłada się na lepsze zrozumienie nauki przez społeczeństwo i podniesienie zaufania obywateli do wyników badań.

Na poziomie europejskim organizacją, która zajmuję się tematem nauki obywatelskiej jest European Citizen Science Association. Stowarzyszenie opracowało i rozpowszechniło 10 Zasad Nauki Obywatelskiej, które stanowią wytyczne o tym, czym są projekty nauki obywatelskiej i czym się różnią od projektów crowdsourcingowych.

Kluczowe zasady, które leżą u podstaw dobrej praktyki nauki obywatelskiej:

1. Przedsięwzięcia w zakresie nauki obywatelskiej angażują obywateli w wysiłkach badawczych prowadzących do uzyskania nowej wiedzy i lepszego zrozumienia. Obywatele mogą uczestniczyć poprzez wkład, współpracę lub działać jako liderzy przedsięwzięć, a zatem odgrywać znaczącą rolę w przedsięwzięciach.

2. Przedsięwzięcia podejmowane przez naukę obywatelską przynoszą rzeczywiste wyniki naukowe, na przykład odpowiadając na pytanie badawcze lub dając informacje potrzebne do działania na rzecz ochrony przyrody, decyzji w zakresie zarządzania lub polityki środowiskowej.

3. Korzyści z uczestnictwa odnoszą zarówno naukowcy zawodowi, jak i obywatelscy. Korzyści te mogą obejmować publikowanie wyników badań, możliwości zdobywania wiedzy, czerpanie przyjemności z uczestnictwa, korzyści społeczne, satysfakcję z wnoszenia wkładu w formie naukowych dowodów np. dotyczących problemów lokalnych, ogólnokrajowych i międzynarodowych, a poprzez to stwarzanie możliwości oddziaływania na politykę.

4. Jeśli zechcą, naukowcy obywatelscy mogą uczestniczyć w wielu stadiach procesu badawczego. Mogą one obejmować postawienie pytania badawczego, opracowanie metody, zbieranie i analizowanie danych oraz przekazywanie wyników.

5. Naukowcy obywatelscy uzyskują sprzężenie z podejmowanego przedsięwzięcia. Na przykład o sposobie wykorzystywania danych, a także na temat skutków badawczych, politycznych lub społecznych.

6. Nauka obywatelska uznawana jest za podejście badawcze takie, jak każde inne, z ograniczeniami i uprzedzeniami, które należy postrzegać i którym trzeba przeciwdziałać. Inaczej niż w wypadku tradycyjnych podejść do badań, nauka obywatelska daje szansę szerszego zaangażowania społecznego i większej demokratyzacji nauki.

7. Dane i metadane uzyskane w przedsięwzięciach nauki obywatelskiej udostępnia się bez ograniczeń, a tam gdzie to możliwe, wyniki zostają opublikowane w formacie ogólnodostępnym. Udostępnianie danych może mieć miejsce w trakcie lub po ukończeniu przedsięwzięcia, chyba, że uniemożliwiają to względy bezpieczeństwa lub ochrony prywatności.

8. Wkład naukowców obywatelskich zostaje zaznaczony w wynikach badań i publikacjach.

9. Programy nauki obywatelskiej oceniane są pod względem ich wyników naukowych, jakości danych, doświadczenia uczestników oraz szerszego wpływu społecznego lub politycznego.

10. Kierujący przedsięwzięciami nauki obywatelskiej uwzględniają kwestie prawne i etyczne dotyczące praw autorskich, własności intelektualnej, uzgodnień o dzieleniu się danymi, poufności, uznawania źródeł, a także wszelkich działań na środowisko.

Stowarzyszenie European Citizen Science Association prowadzi także dedykowaną platformę EU-Citizen.Science, gdzie można znaleźć aktualne informacje z zakresu nauk obywatelskich oraz listę projektów prowadzonych w tym duchu.  

Przykładowe projekty opierające się na zaangażowaniu obywateli: 
– Ocena wpływu ilości spożywanej wody oraz rodzajów napojów na kondycję psychofizyczną – Water4Health” 
– Spis bocianów białych 
–GLOBE at Night
– EyeWire 
– WeObserve
– Bioróżnorodności na morskim brzegu Bałtyku